İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

Fatmax Nedir?

Egzersizde Yağ Metabolizması Dinamiği

Dinlenik koşullarda gerekli olan enerjinin nereden sağlandığını hiç düşündünüz mü? Belki şaşırtıcı gelebilir ancak dinlenik durumda toplam enerji ihtiyacının %80-90’ı yağlardan karşılanır. Peki ya egzersizde?

Egzersizin şiddeti ve süresine bağlı olarak kasın kullandığı yakıt türü değişir ve bu konuda ilk çalışma 1934 yılında yapılmıştır. Çalışmada katılımcıların 6 saat boyunca submaksimal şiddette bisiklet sürmeleri sağlanmış ve sonuçlar incelendiğinde egzersiz süresi uzadıkça karbonhidratların enerji eldesi için kullanımı azalırken yağların kullanımının arttığı ve 6. saatte yağların toplam enerjiye katkısının %84 olduğu gözlemlenmiştir. Bunun yanında egzersizin süresi ve şiddetine bağlı olarak değişen karbondioksit ve yağ metabolizmasının incelendiği diğer bir çalışmada; katılımcılara bisiklet ergometresinde VO2max’ın %25, 65 ve 85’ine denk gelen şiddetlerde egzersiz yaptırılmış ve ölçüm sonucunda egzersiz şiddeti arttıkça glikoz ve kas glikojen kullanımı artarken kas trigliserol ve plazma serbest yağ asidi kullanımının azaldığı gözlemlenmiştir.

Artık biliyoruz ki egzersizin şiddeti arttıkça yağ oksidasyonu azalır. Peki maksimal yağ oksidasyonu/yıkımı gözlemleyebilmemiz için egzersizin şiddeti ne olmalı? Bu şiddeti nasıl belirleriz?

Fatmax nedir?

Vücut yağ oksidasyonu ve egzersizin şiddeti arasındaki ilişki Asker Jeukendrup ve arkadaşları tarafından geliştirilen Fatmax testi ile belirlenir. Grafik incelendiğinde yağ oksidasyonunun düşük egzersiz şiddetinden (yürüyüş) orta şiddetli egzersize (koşu) geçerken arttığı ve orta şiddetli egzersizden yüksek şiddetli egzersize (hızlı koşu veya sprint) geçerken azaldığı görülmektedir. Egzersizin düşük ve yüksek şiddeti arasındaki bir bölgeden ise yağ oksidasyonu pik değere ulaşır ve bu değer maksimal yağ oksidasyon (Fatmax) değeri olarak isimlendirilir.  Ancak bu konuda yapılan çalışmalarda bireyin antrene olma düzeyinin, cinsiyetinin, akut ve kronik beslenme durumunun ve testte kullanılan egzersiz yönteminin (Koşu bandı, bisiklet ergometresi vb) Fatmax değerini etkileyen faktörleri olduğu belirtilmiştir. Bu da Fatmax değeri için genel bir aralık belirlemenin oldukça güç olduğunu gösterir.

Egzersizde ölçülen kalp atım hızı ve yağ oksidasyonu arasındaki ilişki ise pratikte bize bir fikir verebilir. Buna bağlı olarak maksimal yağ oksidasyonu, maksimal kalp atım hızının %50sinde görülebileceği gibi %80’inde de görülebilir. Ancak yine de ‘ortalama’ bir değer aralığı vermemiz gerekirse; maksimal yağ oksidasyonu maksimal kalp atım hızının %65’ine denk gelen egzersiz şiddetinde gerçekleşmektedir diyebiliriz.

Fatmax testi nasıl yapılır?

Fatmax testi şiddeti kademeli olarak artan bir egzersiz testidir. Test düşük egzersiz şiddeti ile başlatılır ve her 3 dakikada bir egzersiz şiddeti (bisiklet ergometresinde güç, koşu bandında hız) arttırılır. Test süresi boyunca indirek kalorimetre ile oksijen tüketimi ve karbondioksit üretimi belirlenerek karbonhidrat ve yağ yakımı hesaplanır.

Karbonhidrat mı yağ mı yakıyoruz: RQ değeri.

Karbonhidrat ve yağların bileşimindeki kimyasal farklılıklar nedeniyle, her iki molekülün de su ve karbondioksit son ürünlerine ayrışması için farklı miktarlarda oksijen gerekir. Yıkıma uğrayan substratın türüne bağlı olarak tüketilen her birim oksijen başına üretilen karbondioksit miktarı da değişir. Tüketilen oksijen ve üretilen karbondioksit arasındaki oran ise bize RQ (Solunum Katsayısını, CO2/O2) değerini vermektedir. RQ değeri 1.00-0.70 arasında değişmekte olup değerin 1.00 ya da 1.00’a yakın olması karbonhidrat yıkımından elde edilen enerjinin daha fazla olduğunu; 0.70 veya 0.70’e yakın olması ise yağlardan elde edilen enerjinin yani yağ yıkımının daha fazla olduğunu göstermektedir. RQ değeri ile karbonhidrat ve yağların enerji eldesinde verdikleri katkıyı belirlemek için oldukça güvenilir bir yöntemdir ancak yüksek şiddetli egzersizlerde anaerobik yolla oluşan laktik asit vücudun doğal tamponlama sisteminde yer alan tamponlayıcı ajan olan bikarbonat tarafından nötralize edilir. Bikarbonatın oluşan laktik asidi nötralize etmesi karbondioksit ve su moleküllerinin oluşumuna neden olarak okside edilen substrattan bağımsız bir şekilde metabolik bir karbondioksit üretimine neden olur. Bu da RQ değerinin yüksek şiddetli egzersizlerde karbonhidrat ve yağ yakım oranlarının belirlenmesinde yanıltıcı sonuçların alınmasına neden olmaktadır. Bu nedenle yüksek şiddetli egzersizlerde RQ değeri, güvenilir sonuç vermediği için kullanılmamaktadır.

Sonuç

  1. İster sporcu ister rekreatif birey olsun; yağ oksidasyonu düşük egzersiz şiddetinden orta egzersiz şiddetine  geçerken artış gösterir ancak egzersizin şiddeti arttıkça azalır.
  2. Maksimal yağ oksidasyonu orta şiddetli egzersizlerde gerçekleşir ve gerçekleştiği maksimum şiddet Fatmax değerini ifade eder.
  3. Fatmax bireysel faktörlere bağlı olarak değişmektedir bu nedenle tek bir değer belirlemek mümkün değildir.

Referanslar

Edwards HT, et al. Metabolic rate, blood sugar and utilization of carbohydrate. Am J Physiol 1934;108:203

Romijn JA, et al. Regulation of endogenous fat and carbohydrate metabolism in relation to exercise intensity and duration. Am J Physiol 1993;265:E380.

Achten, J., Gleeson, M., and Jeukendrup, A. E. (2002). Determination of exercise intensity that elicits maximal fat oxidation. Med. Sci. Sports Exerc. 34, 92–97.

İlk yorum yapan siz olun

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir